श्री ज्ञानेश्वर महाराज मंदिर

Discover this amazing place

संत ज्ञानेश्वर (जन्म : इ.स. १२७५ - समाधी : इ.स. १२९६) हे १३ व्या शतकातील प्रसिद्ध मराठी संत आणि कवी. भागवत संप्रदायाचे प्रवर्तक. योगी व तत्त्वज्ञ कवी. भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी), अमृतानुभाव, चांगदेवपासष्टी व हरिपाठाचे अभंग ही त्यांची काव्यरचना. अध्यात्म आणि तत्त्वज्ञानाविषयक विचार मराठीतूनही व्यक्त करता येतात असा विश्वास संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथकर्तुत्वातून दिला आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी, आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या पावन तीरावर संजीवन समाधी घेतली (कार्तिक वद्य त्रयोदशी, शके १२१८, दूर्मुखनाम संवत्सर, इ.स.१२९६, गुरुवार). ज्ञानदेवांनी घेतलेल्या समाधीस्थानावर कालांतराने मंदिर बांधले गेले.‘जो जे वांछिल, तो ते लाहो’ असे म्हणत अखिल विश्वाची जणू काळजी वाहणाऱ्या संत ज्ञानेश्वरांना वारकरी संप्रदायासह सर्वच भक्त प्रेमाने ‘माउली’ म्हणतात. एकदा श्री ज्ञानेश्वर महाराज संत एकनाथांच्या स्वप्नात आले. त्यांनी सांगितले, ’माझ्या गळ्यास अजानवृक्षाच्या मुळीने वेढले आहे तु आळंदीस ये आणि मुळ्या काढ’. झोपेतुन जागे झाल्यावर नाथांनी आपल्या भक्‍तगणंसमवेत आळंदीस प्रस्थान केले. तेथे पोचल्यानंतर सर्वत्र काटेरी झुडपे वाढलेली त्यांना दिसली. नाथ एके ठिकाणी बसले, श्री ज्ञानेश्वरांचे ध्यान केल्यानंतर नंदीच्या खालुन आत येण्याचे द्वार आहे असा दृष्टांत त्यांना झाला. सर्व मंडळींनी मिळुन झुडपे तोडली. नाथ नंदीखालील द्वारातून आत प्रवेश करते झाले. समोर प्रत्यक्ष तेज:पुंज मदनाचा पुतळा श्री ज्ञानेश्वर महाराज बसले होते. त्यांनी नाथांना आलिंगन दिले. नाथांनी माऊलीस नमस्कार केला. त्या दोघांचा दिव्य संवाद तीन दिवस चालला. नाथ बाहेर आले. त्यांनी समाधीचे दार बंद केले. श्री ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीवर चौथरा बांधला आणि समाधीचा जीर्णोद्धार केला.'विश्रांतीचे स्थान संतांचे माहेर | ते या भूमीवर अलंकापूर' असे लोकांस सांगून आळंदीचे माहात्म्यही नाथांनी वाढविले.अजानवृक्ष आणि नंदी आज हि आपल्याला पाहता येतात.वयाच्या अवघ्या २१व्या वर्षी वैष्णवांची मांदी मेळवून मोक्षाची गवांदी घालवणाऱ्या या महावैष्णवाने या चैतन्याच्या जिव्हाळ्याने आपले अवतार कार्य समाप्त केले. आळंदीत प्रवेश करतानाच आपल्याला माउलीच्या मंदिराच्या कळसाचे दर्शन होते. त्याचवेळी समोर वाहत असलेली इंद्रायणी आणि तिचा घाट आपल्या दृष्टीस पडतो. नंतर मंदिरात महाद्वाराने प्रवेश करावा.मंदिरामधे डाव्या बाजूस असलेल्या दर्शनबारीतून समाधीदर्शनाला जाता येते. बारीतून पुढे गेल्यावर मंदिराचा गाभारा लागतो.हा होळकरांच्या काळात बांधला गेला.थोडे पुढे सरकल्यावर माउलींच्या समाधीचे दर्शन होते.समाधीपाठीमागे विठ्ठल-रखुमाईची मूर्ती आहे(खालील गाभारऱ्याचे छायाचित्र पाहावे).दर्शनानंतर बाहेर पडल्यावर उजवीकडे सिध्देश्वाराचे मंदिर आहे व शेजारीच अजानवृक्ष आहे.पुढे मंदिराचे पश्चिमद्वार आहे.त्यातून इंद्रायणीकडे जाता येते. मंदिरात प्रवेश केल्यावर उजवीकडे एक जुना पिंपळ आहे त्याला ज्ञानेश्वरांच्या आईने सव्वा लाख प्रदक्षिणा घातल्या होत्या म्हणून त्याला सुर्वणपिंपळ म्हणतात.मंदिरात एकूण तीन मोठे पिंपळवृक्ष आहेत.माउलींच्या समाधीपुढला भव्य सभामंडप शिंद्यांचे कारभारी रामचंद्र मल्हार ह्यांनी शक १६८२ मधे बांधला. मंदिरात इतरही देवीदेवतांची मंदिरे आहेत.खालील छायाचित्रांमध्येदेखील विविध ठिकाणे दाखवलेली आहे.